Thẳng thắn đến mức Thủ tướng, Chính phủ cũng tự nhận trách nhiệm của mình; và lần đầu tiên đề cập đến vấn đề Quốc hội cũng chịu trách nhiệm, thậm chí có đại biểu còn nói "trách nhiệm của Quốc hội còn cao hơn". Nhiều đại biểu còn cho rằng việc Chính phủ nhận trách nhiệm là chưa đủ, mà còn phải chỉ rõ trách nhiệm của bộ trưởng. Trong phạm vi bài báo này, xin bàn về trách nhiệm của một số bộ, ngành trong nguyên nhân chủ quan làm cho lạm phát tăng cao.
Trước hết, các đại biểu có nói tới trách nhiệm của Thống đốc Ngân hàng Nhà nước. Cần lưu ý, Thống đốc ở đây phải kể đến hai đời Thống đốc. Việc nới lỏng chính sách tiền tệ, việc neo giá đồng Việt Nam vào USD, việc đưa một lượng tiền đồng lớn ra mua USD tạo sức ép lạm phát,... chủ yếu là trách nhiệm của đời Thống đốc trước. Đời Thống đốc sau đã có nhiều biện pháp thắt chặt tiền tệ là rất đúng, nhưng có một số vấn đề cũng không thể nói là không có sai sót. Một, việc hút tiền về chậm, sau đó lại đưa ra trần lãi suất huy động 12%/năm và chỉ sau 1 tháng lại để cho Hiệp hội ngân hàng đưa ra trần lãi suất đồng thuận thấp hơn (11%/năm), tự làm cho trần lãi suất của mình trở thành vô hiệu và ý kiến chỉ đạo của Thủ tướng về bỏ trần lãi suất cũng không được thực hiện. Gần đây, cũng lại là Hiệp hội ngân hàng thỏa thuận đưa lãi suất trở về 12%/năm, mặc dù mức trần tính theo năm này chỉ cao hơn một chút so với mức lạm phát 11,6% trong 4 tháng! Khi thanh khoản của các ngân hàng thương mại gặp khó khăn thì lãi suất liên ngân hàng lại cao ngất ngưởng, cao hơn nhiều so với lãi suất huy động của dân cư, điều đó chứng tỏ tính hỗ trợ giữa các ngân hàng trong việc thanh khoản không tốt. Hai, tỷ giá VND/USD vừa mới được điều chỉnh giảm đôi chút (tức là VND lên giá), gặp những phản ứng do những tác động phụ, đã lại điều chỉnh trở lại làm cho tỷ giá VND/USD tăng (tức là VND giảm giá) làm cho "nhập khẩu lạm phát" cộng hưởng với yếu kém ở trong nước, khiến lạm phát trong nước bùng lên.
Trách nhiệm của Bộ trưởng Tài chính ít được đề cập. Trách nhiệm này thể hiện trên các mặt: Bội chi ngân sách về tỷ lệ so với GDP được kiềm chế nhưng mức tuyệt đối lại ngày một lớn (vì GDP tính theo giá so sánh thì tăng 8,48%, nhưng nếu tính theo giá thực tế tăng 17,4%). Thu ngân sách còn để thất thu không nhỏ và chi ngân sách còn để lãng phí, thất thoát lớn. Nhập siêu lớn có một phần do mức thuế suất đã không được điều chỉnh kịp thời. Bộ Tài chính có trách nhiệm chính trong việc quản lý vốn nhà nước tại các doanh nghiệp, tập đoàn, tổng công ty nhà nước, nhưng kiểm tra, kiểm soát chưa tốt nên đã để các đơn vị này đầu tư lớn ra ngoài lĩnh vực thuộc chuyên môn chính. Bộ Tài chính cũng là cơ quan có trách nhiệm chính trong việc quản lý nhà nước về giá cả và như thế cũng là có trách nhiệm quan trọng trong việc kiềm chế lạm phát. Thế nhưng việc quản lý giá cả vừa qua lại rất mờ nhạt, trong khi những tác động về chính sách tài khóa, chính sách tài chính lại là một trong những nguyên nhân chính. Có đến mấy chục nghìn tỉ đồng của Kho bạc Nhà nước không gửi ở Ngân hàng Nhà nước lại gửi ở ngân hàng thương mại. Rồi Bộ Tài chính đã cùng Bộ Công thương hai lần điều chỉnh giá xăng dầu (cuối tháng 11.2007 làm lạm phát tháng 12 lồng lên tới 2,91% và cuối tháng 2 làm lạm phát tháng 3 lồng lên 2,99%). Đó là chưa nói khi Tổng cục Thống kê công bố tốc độ tăng giá đã khá cao thì Thứ trưởng thường trực Bộ Tài chính lúc đó lại đưa ra phương pháp tính mới, cho rằng chỉ tăng thấp...
Trách nhiệm của Bộ trưởng Kế hoạch - Đầu tư cũng chưa được các đại biểu đề cập. Hiệu quả vốn đầu tư toàn xã hội thấp, trong đó hiệu quả vốn đầu tư của khu vực kinh tế nhà nước thấp chưa bằng một nửa hiệu quả vốn đầu tư của khu vực kinh tế ngoài nhà nước (hệ số ICOR là 8,1 lần so với 3,7 lần) cũng là một trong những thủ phạm gây ra lạm phát. Đó là chưa nói, Bộ trưởng Kế hoạch - Đầu tư chẳng khác gì "tổng tham mưu trưởng" của Chính phủ, lại không có trách nhiệm lớn khi cả ba mục tiêu lớn (tăng trưởng, lạm phát, nhập siêu) của đất nước mới qua 4-5 tháng đã có vấn đề!
Trách nhiệm của Bộ trưởng Công thương cũng được đại biểu đặt câu hỏi trong việc để xảy ra vụ sốt gạo. Việc lưu thông, phân phối thì không thể không có trách nhiệm của Bộ Công thương. Tuy nhiên, Tổ Điều hành thị trường trong nước hàng tháng thường có dự báo về tốc độ tăng giá tiêu dùng của tháng sau, nhưng hầu như diễn biến thực tế sau đó thường cao hơn nhiều, phải chăng là do trình độ dự báo hay thuộc về tư duy? Trong các cơn sốt về vật liệu xây dựng, rồi tình hình khai thác, buôn lậu than,... thì trách nhiệm của Bộ Công thương đến đâu? Đặc biệt là nhập siêu cao trong năm 2007 và lồng lên trong 4 tháng đầu năm 2008, có trách nhiệm về việc điều hành xuất nhập khẩu, nhất là cơ cấu sản xuất, cơ cấu xuất khẩu, nhập khẩu, tính gia công của sản xuất, công nghiệp phụ trợ, nội địa hóa,...
Nhân đây cũng cần nói rằng báo chí đã cảnh báo khá sớm và khá chính xác về thị trường chứng khoán ngay từ đầu năm 2007, về lạm phát ngay từ giữa năm 2007 và đầu năm 2008; tiếp tục cảnh báo về an ninh năng lượng, an ninh tài chính và về mức lạm phát cao trong cả năm nay,...
Lạm phát và kiềm chế lạm phát phải có sự trả giá và đánh đổi. Việc tìm ra nguyên nhân, quy rõ trách nhiệm và điều chỉnh mục tiêu ưu tiên,... cũng là một sự trả giá. Dù sao cái giá của việc nhận trách nhiệm cũng nhỏ hơn nhiều so với hậu quả mà quốc gia và người dân phải gánh chịu.
Ngọc Minh